TarımGES
TarımGES nedir?
TarımGES, tarımsal faaliyetlerle güneş enerjisi üretiminin aynı arazi üzerinde birlikte yürütülmesini amaçlayan sistemleri ifade eder. Uluslararası literatürde bu yaklaşım agrivoltaik veya agrophotovoltaic olarak adlandırılır.
Geleneksel güneş enerjisi santrallerinde arazi temel olarak elektrik üretimine ayrılır. Agrivoltaik sistemlerde ise amaç, güneş enerjisi üretimi ile tarımsal faaliyeti aynı alanda sürdürebilecek bir tasarım oluşturmaktır. Böylece aynı arazi hem tarımsal üretim hem de elektrik üretimi için kullanılabilir.
Bu uygulamalar yalnızca güneş panellerinin altında sebze yetiştirilmesiyle sınırlı değildir. Sebze ve meyve üretimi, bağcılık, sera faaliyetleri, yem bitkisi yetiştiriciliği, hayvancılık ve otlatma gibi farklı tarımsal faaliyetler agrivoltaik sistemlerin kapsamına girebilir.
Ancak her uygulama aynı tasarım yaklaşımını gerektirmez. Sebze üretimi yapılan bir alanda ihtiyaç duyulan panel yüksekliği, hayvan otlatılan bir sahadaki tasarımdan farklıdır. Bu nedenle TarımGES, standart bir GES projesinin tarım arazisine kurulmasından çok, tarımsal faaliyetin ihtiyaçlarına göre tasarlanan bütünleşik bir sistem olarak değerlendirilmelidir.
TarımGES ile geleneksel arazi GES'i arasındaki fark nedir?
Geleneksel arazi tipi GES projelerinde temel hedef, belirlenen alanda mümkün olan en verimli elektrik üretimini gerçekleştirmektir. Panel yerleşimi, eğim, yön, sıra aralıkları ve konstrüksiyon tasarımı ağırlıklı olarak enerji üretim performansına göre belirlenir.
TarımGES uygulamalarında ise tasarımın iki temel çıktısı bulunur: elektrik üretimi ve tarımsal üretimin devamlılığı.
Bu nedenle panel yerleşimi yapılırken yalnızca güneş ışınımından en yüksek düzeyde yararlanılması yeterli değildir. Panellerin altında veya arasında yetiştirilecek ürünün ışık ihtiyacı, tarım makinelerinin hareket alanı, sulama sistemi, hasat koşulları, iş güvenliği ve bakım faaliyetleri de dikkate alınmalıdır.
Örneğin sebze yetiştiriciliği yapılan bir alanda panellerin yüksekliği ve sıralar arasındaki mesafe, tarım makinelerinin geçişine izin verecek şekilde planlanmalıdır. Hayvancılık yapılan bir alanda ise hayvanların hareketi, panel ve kabloların korunması, gölgelik alanların dağılımı ve hayvan refahı öne çıkar.
Dolayısıyla bir projenin agrivoltaik olarak değerlendirilmesinde yalnızca panellerin altında tarımsal faaliyetin bulunması değil, bu faaliyetin sistem tasarımının ayrılmaz bir parçası olması önem taşır.
Her tarım arazisine TarımGES kurulabilir mi?
TarımGES'e ilişkin en önemli sorulardan biri, tarım arazilerinde bu sistemlerin hangi koşullarda kurulabileceğidir. Bir arazinin mülkiyetinin kişiye ait olması, o alana istenilen türde güneş enerjisi santrali kurulabileceği anlamına gelmez.
Türkiye'de tarım arazilerinin korunması ve kullanılması 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu ve ilgili ikincil mevzuat kapsamında düzenlenir. Tarım arazileri; mutlak tarım arazisi, özel ürün arazisi, dikili tarım arazisi ve marjinal tarım arazisi gibi sınıflara ayrılır. Arazinin sınıfı, konumu, mevcut kullanımı, sulama durumu ve talep edilen faaliyetin niteliği izin sürecinde önem taşır.
Bu nedenle yatırımcının öncelikle arazinin tapu ve kadastro bilgilerini, tarımsal niteliğini, arazi sınıfını, sulama durumunu ve varsa koruma statüsünü inceletmesi gerekir. Ardından planlanan tesisin hangi mevzuat kapsamında değerlendirileceği belirlenmelidir.
TarımGES adı verilen her uygulamanın mevzuat bakımından otomatik olarak tarımsal amaçlı yapı kabul edildiğini söylemek doğru değildir. Tarımsal üretime katkı sağlayan farklı tesislerin Bakanlık tarafından tarımsal amaçlı yapı olarak kabul edilmesine imkân veren düzenleme bulunsa da bu, her projenin kendiliğinden izin alacağı anlamına gelmez.
Bu nedenle yatırım kararı verilmeden önce ilgili İl Tarım ve Orman Müdürlüğü ile görüşülmesi ve proje özelinde yazılı değerlendirme alınması önemlidir.
Türkiye'de TarımGES mevzuatı nasıl şekilleniyor?
Tarım arazilerinin korunması ve kullanılması bakımından temel düzenlemelerden biri, 4 Nisan 2026 tarihli ve 33214 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Tarım Arazilerinin Korunması ve Kullanılması Hakkında Yönetmeliktir. Yönetmelik, 5403 sayılı Kanun çerçevesinde tarım arazilerinin sınıflandırılması, korunması ve tarım dışı kullanım taleplerinin değerlendirilmesine ilişkin esasları düzenler. Yönetmelikte 4 Ağustos 2026 tarihinde değişiklik yapılmıştır.
Yönetmeliğin 4. maddesinde tarımsal amaçlı yapılar tanımlanmıştır. Bu kapsamda, tarımsal amaçlı yapının müştemilatı olarak çatı GES ve sulama amaçlı GES açıkça tarımsal amaçlı yapı olarak kabul edilmektedir. Ayrıca bu kapsamda açıkça sayılmayan ancak tarımsal üretime katkı sağlayacağı değerlendirilen bazı tesislerin de Bakanlık tarafından tarımsal amaçlı yapı olarak kabul edilmesine imkân tanınmıştır.
Bu hüküm, agrivoltaik uygulamalar açısından değerlendirilmesi gereken önemli bir düzenlemedir. Bununla birlikte, tarımsal üretim ile elektrik üretimini aynı alanda birleştiren her projenin hangi koşullarda bu kapsamda değerlendirileceği ayrıca açıklığa kavuşturulmalıdır.
Yönetmelik kapsamında tarımsal amaçlı yapı başvurularının İl Tarım ve Orman Müdürlüğü tarafından incelenmesi, ilgili kriterlerin ve toprak koruma projesinin dikkate alınması öngörülür. Başvuru sürecinde proje teknik raporu, noter onaylı taahhütname ve ilgili durumlarda muvafakatname gibi belgeler gündeme gelir.
Öte yandan, tarım dışı kullanım taleplerinde arazinin sınıfı, alternatif alanların bulunup bulunmadığı ve tarımsal arazi kullanım bütünlüğü önemlidir. Bu nedenle genel amaçlı bir GES yatırımına ilişkin hükümler, doğrudan agrivoltaik bir projenin izin alacağı şeklinde yorumlanmamalıdır.
TarımGES yatırımı planlayanların yalnızca elektrik bağlantısı ve enerji üretimi süreçlerine odaklanması yeterli değildir. Arazi kullanım izni, imar ve ruhsat süreçleri, elektrik bağlantısı ve ilgili teknik izinler de proje özelinde değerlendirilmelidir. Mevzuatın uygulaması ve kurum görüşleri zaman içinde değişebileceğinden, yatırım öncesinde güncel düzenlemeler üzerinden resmî görüş alınması gerekir.
TarımGES nasıl tasarlanır?
TarımGES projelerinde sistem tasarımı, elektrik üretimi ile tarımsal faaliyetin ihtiyaçlarını birlikte karşılamalıdır. Bu nedenle panel yüksekliği, taşıyıcı sistem, panel eğimi, yönü, sıra aralıkları ve gölgeleme oranı proje başlangıcında belirlenmesi gereken temel unsurlardır.
Standart arazi GES'lerinde kullanılan alçak konstrüksiyonlar her tarımsal faaliyet için uygun olmayabilir. Tarım makinelerinin geçişi, bitkilerin gelişim alanı, hasat işlemleri veya hayvanların hareketi için daha yüksek ve geniş açıklıklı taşıyıcı sistemler gerekebilir.
Konstrüksiyon tasarımında şu unsurlar birlikte değerlendirilmelidir:
Panel altı net yükseklik,
Taşıyıcı ayakların konumu ve tarımsal faaliyet alanına etkisi,
Sıralar arasındaki mesafe,
Tarım makinelerinin dönüş ve geçiş alanları,
Rüzgâr ve kar yükleri,
Panel temizliği ve bakım için erişim,
Sulama, drenaj ve kablo güzergâhları.
TarımGES projelerinde mutlaka farklı bir güneş paneli teknolojisi kullanılması gerektiği söylenemez. Uygun tasarım koşulları sağlandığında standart fotovoltaik paneller de kullanılabilir. Bununla birlikte, yarı saydam veya ışık geçirgenliği farklılaştırılmış özel modüller de değerlendirilebilir. Seçim, yetiştirilecek ürünün ışık ihtiyacı ve hedeflenen elektrik üretimi üzerinden yapılmalıdır.
TarımGES projelerinde tracker kullanılabilir mi?
TarımGES sistemlerinde sabit konstrüksiyonların yanı sıra güneş takip sistemleri de değerlendirilebilir. Tek eksenli tracker sistemleri panellerin gün boyunca belirli bir eksen etrafında hareket ederek güneşi takip etmesini sağlar. Çift eksenli sistemler ise panelin hem yatay hem dikey açısını değiştirerek güneş ışınımına daha hassas biçimde yönelmesini mümkün kılar.
Tracker kullanımı elektrik üretimini artırma potansiyeli taşısa da TarımGES projelerinde karar yalnızca enerji verimine göre verilmemelidir.
Hareketli panellerin gölge dağılımını gün ve mevsim boyunca değiştirmesi, tarımsal üretim üzerinde farklı sonuçlar doğurabilir. Kontrollü gölgeleme bazı ürünlerde sıcaklık ve su stresini azaltabilirken, ışık ihtiyacı yüksek bitkilerde fotosentezi ve verimi olumsuz etkileyebilir.
Ayrıca hareketli sistemlerin mekanik parçaları, motorları, kabloları ve kontrol ekipmanları tarımsal faaliyetlerle uyumlu olmalıdır. Traktör ve hasat makinelerinin hareketi, bakım erişimi, hayvanların sisteme yaklaşması ve güvenlik koşulları tasarım aşamasında değerlendirilmelidir.
Bu nedenle sabit sistem, tek eksenli tracker veya çift eksenli tracker arasında genel geçer bir doğru bulunmaz. Projenin bulunduğu bölge, yetiştirilecek ürün, arazi koşulları, gölgeleme hedefi ve ekonomik fizibilite birlikte değerlendirilmelidir.
Güneş panellerinin gölgelemesi sebze üretimini nasıl etkiler?
Agrivoltaik sistemlerin en önemli teknik konularından biri, panellerin oluşturduğu gölgenin bitkisel üretim üzerindeki etkisidir. Bitkiler fotosentez için ışığa ihtiyaç duyar; ancak yüksek sıcaklık ve yoğun güneş ışınımı bazı koşullarda bitkiler üzerinde stres oluşturabilir.
Panellerin oluşturduğu kontrollü gölgeleme, özellikle sıcak ve kurak bölgelerde bitkilerin maruz kaldığı aşırı sıcaklığı azaltabilir. Toprak yüzeyindeki buharlaşmanın düşmesi, bitki su stresinin azalması ve mikroiklim koşullarının değişmesi gibi etkiler görülebilir.
Bununla birlikte, gölgelemenin her bitki için olumlu sonuç vereceği söylenemez. Domates, biber, salatalık, marul, ıspanak ve çilek gibi ürünlerin ışık, sıcaklık ve gelişim ihtiyaçları birbirinden farklıdır. Aynı gölgeleme oranı farklı ürünlerde farklı sonuçlar doğurabilir.
Örneğin sıcaklık stresinin belirgin olduğu bir bölgede kontrollü gölgeleme bazı yapraklı sebzeler için avantaj sağlayabilir. Buna karşılık meyve oluşumu ve gelişimi için yüksek ışık ihtiyacı bulunan ürünlerde aşırı gölgeleme verim kaybına yol açabilir.
Türkiye'deki Komşuköy-Enerjisa pilot uygulamasında da ürünler arasındaki bu farklılık dikkat çekmiştir. Proje temsilcisinin paylaştığı saha deneyimlerine göre biberiye, brokoli ve yaban mersini gibi gölgeye toleranslı ürünlerde olumlu sonuçlar gözlenirken, kapya biberde verim düşüşü yaşanabilmiştir. Bu örnek, TarımGES'te tek bir gölgeleme oranının bütün bitkiler için uygun olmadığını göstermektedir.
Bu nedenle TarımGES tasarımından önce yetiştirilecek ürünün büyüme dönemi, ışık ihtiyacı, bölgesel iklim koşulları ve sulama gereksinimi incelenmelidir. Gölgeleme oranı, panel yüksekliği ve sıra aralığı bu analizlere göre belirlenmelidir.
Projelerde yalnızca elektrik üretimi ölçülmemeli; tarımsal verim, ürün kalitesi, toprak nemi, hava ve toprak sıcaklığı gibi göstergeler de takip edilmelidir. Mümkün olduğunda kontrol parselleriyle karşılaştırmalı saha denemeleri yapılması, sistemin gerçek etkisini anlamak açısından önemlidir.
TarımGES su tüketimini ve sulama ihtiyacını azaltabilir mi?
TarımGES sistemlerinin potansiyel faydalarından biri, panellerin oluşturduğu gölgeleme sayesinde toprak ve bitki yüzeyinden gerçekleşen su kaybını azaltabilmesidir. Özellikle yüksek sıcaklık ve yoğun güneş ışınımının görüldüğü bölgelerde gölgeleme, buharlaşma ve bitki su stresini sınırlayabilir.
Ancak su tasarrufu her projede aynı düzeyde gerçekleşmez. Panel yerleşimi, gölgeleme oranı, rüzgâr koşulları, yağış, toprak yapısı ve yetiştirilen bitki türü bu sonucu doğrudan etkiler.
Panellerin yağmur suyunu belirli hatlardan zemine aktarması da su yönetimi açısından dikkate alınmalıdır. Yağışın panel kenarlarında yoğunlaşması, bazı bölgelerde yüzey akışına ve erozyona neden olabilir. Bu nedenle yağmur suyu toplama, drenaj ve sulama altyapısı birlikte planlanmalıdır.
TarımGES projelerinde sulama sistemi, panel yerleşiminden sonra çözülecek ikincil bir konu olarak görülmemelidir. Damla sulama hatları, vana ve filtre sistemleri, su depoları ve bakım güzergâhları tasarımın ilk aşamasında değerlendirilmelidir.
TarımGES altında hayvancılık ve otlatma yapılabilir mi?
Agrivoltaik uygulamalar yalnızca bitkisel üretimle sınırlı değildir. Dünyada güneş enerjisi santrallerinin altında veya arasında koyun otlatılması, yem bitkisi yetiştirilmesi ve bazı koşullarda farklı hayvancılık faaliyetlerinin sürdürülmesine yönelik örnekler bulunmaktadır.
Özellikle koyun otlatma, güneş enerjisi sahalarıyla birlikte uygulanabilen modellerden biridir. Bu yaklaşımda hayvanlar panel sıraları arasında otlatılırken, arazinin bitki örtüsünün kontrolüne de katkı sağlayabilir. Böylece aynı alan elektrik üretimi ve hayvancılık faaliyeti için değerlendirilebilir.
Büyükbaş hayvanlarda ise hayvanların boyutları, ağırlıkları ve ekipmanlara verebilecekleri fiziksel zarar nedeniyle daha farklı tasarım önlemleri gerekir. Panel yüksekliği, taşıyıcı ayakların korunması, elektrik kablolarının güvenliği ve hayvanların hareket alanı özellikle önemlidir.
Hayvan refahı açısından panellerin oluşturduğu gölgelik alanlar sıcak dönemlerde fayda sağlayabilir. Ancak hayvanların yalnızca gölgelik alanlara erişmesi yeterli değildir; suya erişim, havalandırma, otlatma alanı ve barınma koşulları da dikkate alınmalıdır.
Her hayvancılık faaliyeti her GES sahasıyla uyumlu değildir. Hayvan türü, saha düzeni, bitki örtüsü, zemin koşulları ve elektrik ekipmanlarının güvenliği birlikte değerlendirilmelidir. Hayvancılık uygulamalarında panel ve kablo koruması, çit düzeni, hayvanların elektrik ekipmanlarına erişiminin engellenmesi ve bakım sırasında hayvanların sahadan güvenli biçimde uzaklaştırılması da işletme planına dahil edilmelidir.
TarımGES panellerinin temizliği nasıl yapılmalı?
TarımGES projelerinde panel temizliği, geleneksel GES bakımından daha kapsamlı değerlendirilmesi gereken bir konudur. Çünkü temizlik işlemi yalnızca panel yüzeyinin verimliliğini korumakla sınırlı değildir; aynı zamanda tarımsal üretimin, toprağın, sulama suyunun ve hayvanların korunmasını da kapsar.
Paneller zamanla toz, toprak, polen, kuş dışkısı ve çevresel kirleticiler nedeniyle kirlenebilir. Bu birikimler panel yüzeyine ulaşan ışığı azaltarak elektrik üretimini olumsuz etkileyebilir. Bu nedenle temizlik ihtiyacı, bölgesel tozlanma, yağış, tarımsal faaliyetler ve üretim kayıpları dikkate alınarak belirlenmelidir.
Temizlikte kullanılacak suyun niteliği ve yöntemi önemlidir. Genel uygulamada panel üreticisinin bakım talimatlarına uygun şekilde temiz su, uygun yumuşak fırçalar ve gerekli görüldüğünde üreticinin izin verdiği temizlik ürünleri tercih edilir. Aşındırıcı malzemeler, sert kimyasallar ve panel kaplamasına zarar verebilecek uygulamalardan kaçınılmalıdır.
Agrivoltaik sahalarda ise ilave bir hassasiyet bulunur: Temizlik maddelerinin veya kirli temizlik suyunun yetiştirilen ürünlere, toprağa, yeraltı ve yüzey sularına ya da hayvanların otladığı alanlara ulaşması önlenmelidir. Özellikle gıda üretimi yapılan alanlarda kullanılacak temizlik maddelerinin tarımsal üretim ve gıda güvenliği bakımından uygunluğu değerlendirilmelidir.
Bu nedenle kimyasal temizlik ürünleri rutin ve kontrolsüz biçimde kullanılmamalıdır. Ancak bütün temizlik maddelerinin her koşulda yasak olduğunu söylemek de doğru değildir. Üretici talimatları, ürünün içeriği, uygulama yöntemi ve temizlik suyunun nereye ulaşacağı birlikte ele alınmalıdır. Gereksiz kimyasal kullanımından kaçınılması ve mümkün olan durumlarda uygun su ve mekanik temizlik yöntemlerinin tercih edilmesi daha doğru bir yaklaşımdır.
Ayrıca temizlik işlemi sırasında tarımsal üretime zarar verilmemesi için ekipman geçiş güzergâhları ve çalışma zamanları önceden planlanmalıdır. Robotik temizlik sistemleri veya otomatik çözümler de değerlendirilebilir; ancak bunların panel geometrisi, konstrüksiyon yapısı ve tarımsal faaliyetlerle uyumlu olması gerekir.
Türkiye'de TarımGES uygulamaları ve pilot projeler
TarımGES, Türkiye'de henüz yaygınlaşmış ticari bir uygulama modeli değil. Bununla birlikte farklı kurumların, üniversitelerin ve özel sektör temsilcilerinin yürüttüğü pilot çalışmalar, sistemin Türkiye'nin iklim ve tarım koşullarına uyarlanması açısından önemli bir başlangıç oluşturuyor.
Türkiye'deki ilk örnekler arasında Ankara'nın Ayaş ilçesinde ODTÜ-GÜNAM iş birliğiyle yürütülen pilot çalışma ve İstanbul'da Komşuköy ile Enerjisa Üretim iş birliğiyle gerçekleştirilen uygulama öne çıkıyor. Sonraki dönemde Erciyes Üniversitesi, TAT Gıda, TENMAK ve farklı araştırma kuruluşlarının dahil olduğu çalışmalarla uygulama alanı genişliyor.
Ayaş TarımGES – Ankara
ODTÜ-GÜNAM tarafından Ayaş'ta kurulan TarımGES tesisi, Türkiye'deki öncü agrivoltaik pilot uygulamalardan biridir. Proje öncesinde çiftçi, Ayaş İlçe Tarım Müdürlüğü ve ODTÜ-GÜNAM arasında üçlü protokol imzalanmış; ilgili tarım alanı araştırma çalışmaları için ODTÜ-GÜNAM'ın kullanımına tahsis edilmiştir.
Tesiste 224 adet M10 tip çift yüzeyli (bifacial) güneş paneli kullanılmıştır. 123,2 kW DC ve 90 kW AC güce sahip sistemin uygulama alanı 1.875 metrekaredir. Aynı büyüklükteki referans tarım alanında da eş zamanlı ölçümler gerçekleştirilmektedir.
Ayaş tesisi, yalnızca elektrik üretiminin değil; gölgeleme oranlarının, mikroiklim koşullarının, fotovoltaik modül performansının ve tarımsal üretim çıktılarının birlikte izlenmesini amaçlayan bir araştırma platformudur. Bu yönüyle Türkiye'de agrivoltaik sistemlerin gerçek saha koşullarında değerlendirilmesi açısından önemli bir örnektir.
Komşuköy – Enerjisa Üretim iş birliği, İstanbul
Türkiye'deki dikkat çekici pilot uygulamalardan biri de Komşuköy ve Enerjisa Üretim iş birliğiyle İstanbul Beykoz'da gerçekleştirilen çalışmadır.
Komşuköy tarafından paylaşılan bilgilere göre yaklaşık 400 metrekarelik alanda sabit, çift yüzeyli paneller kullanılmış; biberiye, yaban mersini ve salatalık dahil yedi farklı ürün yetiştirilmiştir. Sahada yıllık yaklaşık 30 MWh elektrik üretimi sağlandığı belirtilmiştir.
Proje kapsamında kullanılan Arazi Eşdeğer Oranı (LER) analizinde, sistemin geleneksel ayrı alan kullanımına kıyasla yüzde 33 ile yüzde 135 arasında daha verimli sonuç verdiği aktarılmıştır. Biberiye üretiminde yüzde 135 oranında verim artışı bildirildiği de proje temsilcisinin açıklamaları arasında yer almaktadır.
Aynı çalışmada ürünler arasındaki farklılıklar da dikkat çekmektedir. Gölgeye toleranslı bazı bitkiler olumlu sonuç verirken, kapya biber gibi ışık ihtiyacı yüksek ürünlerde verim düşüşü gözlenmiştir. Bu sonuçlar, TarımGES projelerinde ürün seçiminin ve gölgeleme tasarımının ne kadar önemli olduğunu ortaya koymaktadır.
Bu oranlar söz konusu pilot sahaya ve proje temsilcisinin paylaştığı deneyimlere aittir. Farklı bölgelerde, farklı bitkilerle veya farklı panel yerleşimleriyle aynı sonuçların elde edileceği anlamına gelmez.
Kayseri TarımGES – Erciyes Üniversitesi
ODTÜ-GÜNAM ve Erciyes Üniversitesi iş birliğiyle yürütülen çalışmalar kapsamında Kayseri-Erciyes'te de bir TarımGES araştırma tesisi bulunmaktadır.
Tesiste 120 adet M10 tip çift yüzeyli panel kullanılmıştır. 30 kW DC ve 30 kW AC güce sahip sistemin uygulama alanı 329 metrekaredir. Aynı büyüklükteki referans tarım alanıyla eş zamanlı ölçümler yapılmaktadır.
Kayseri uygulaması, yüksek rakım ve düşük sıcaklık koşullarında agrivoltaik sistemlerin performansını değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Özellikle çift yüzeyli panel performansı, albedo etkisi, mikroiklim ve tarımsal üretim arasındaki ilişkinin incelenmesi açısından önemlidir.
Bursa TarımGES – Mustafakemalpaşa
Bursa'nın Mustafakemalpaşa ilçesinde ODTÜ-GÜNAM, TAT Gıda ve proje paydaşlarının çalışmalarıyla farklı agrivoltaik sistem konfigürasyonlarının değerlendirildiği bir araştırma altyapısı oluşturulmuştur.
Çalışmalarda farklı panel tipleri ve dizi yerleşimleri karşılaştırılmaktadır. PERC bifacial, standart M10 ve farklı modül konfigürasyonları kullanılarak gölgeleme oranlarının, mikroiklim koşullarının ve tarımsal verimin etkileri incelenmektedir.
Araştırma kapsamında bezelye ve domates gibi ürünlerin yetiştirilmesi ve farklı panel tasarımlarının tarımsal üretimle etkileşiminin değerlendirilmesi hedeflenmektedir. Bu çalışma, tek bir panel veya yerleşim modelinin bütün tarımsal alanlar için uygun olmayacağını göstermesi bakımından önem taşır.
Konya TarımGES pilot çalışması
2026 yılında kamuoyuna yansıyan bir diğer gelişme, Solar3GW, ODTÜ-GÜNAM ve TAGEM iş birliğiyle Konya Ovası'nda kurulan 60 kW gücündeki pilot uygulamadır.
Ekim yapılan alanda karabuğday ve şeker pancarı yetiştirilmiş; 27 Ekim 2026 tarihinde yayımlanan haberde ilk karabuğday hasadının gerçekleştirildiği ve kontrol alanına kıyasla yüzde 7 verim artışı ile yüzde 20 su tüketimi azalması elde edildiği bildirilmiştir.
Bu sonuçlar ilk saha bulguları olarak değerlendirilmelidir. Farklı üretim dönemleri, ürünler ve iklim koşullarında yapılacak ölçümler, uygulamanın gerçek performansını ortaya koyacaktır.
TENMAK ve ODTÜ-GÜNAM iş birliği
Türkiye'de agrivoltaik araştırmalarının bir diğer ayağını TENMAK yürütücülüğünde, NÜKEN ve TEMEN enstitülerinin ODTÜ-GÜNAM iş birliğiyle yürütülmesi planlanan çalışma oluşturmaktadır.
“Mutant Genotiplerin Agrivoltaik Sistemlerde Mikroklimatik Adaptasyonu ve Verim-Kalite Performanslarının Entegre Analizi” başlıklı projede, geliştirilen bitki genotiplerinin agrivoltaik sistemler altındaki mikroiklim koşullarına uyumu ve verim-kalite performansları incelenecektir. Proje kapsamında kurulacak panellerden elde edilen elektriğin mevcut Ar-Ge serasının enerji ihtiyacını desteklemesi de hedeflenmektedir.
Bu çalışma, TarımGES'in yalnızca mevcut tarımsal ürünlerle uyumunu araştırmakla kalmayıp, bitki türlerinin ve genotiplerinin bu sistemlere adaptasyonunun da incelenebileceğini göstermektedir.
Türkiye'deki bu çalışmalar birlikte değerlendirildiğinde, agrivoltaik uygulamaların farklı iklim bölgelerinde, farklı ürünlerle ve farklı panel teknolojileriyle araştırıldığı görülmektedir. Ancak pilot uygulamalardan elde edilen sonuçların doğrudan bütün tarım alanlarına genellenmesi doğru değildir. Daha uzun süreli, farklı ürün ve iklim koşullarını kapsayan saha verilerine ihtiyaç vardır.
TarımGES projelerinde bakım ve işletme nasıl planlanmalı?
TarımGES projelerinde bakım ve işletme faaliyetleri, enerji üretimi ile tarımsal üretimin birbirini aksatmayacağı şekilde planlanmalıdır.
Elektrik ekipmanlarının kontrolü, inverter ve bağlantı noktalarının bakımı, konstrüksiyon kontrolleri, panel temizliği ve bitki gelişiminin izlenmesi düzenli olarak yürütülmelidir. Tarımsal faaliyetlerin yoğun olduğu dönemlerde bakım ve temizlik çalışmalarının üretim takvimiyle uyumlu olması gerekir.
Özellikle hareketli sistemlerde mekanik aksamların kontrolü, motor ve takip sistemlerinin bakımı, kablo bağlantıları ve hareketli parçaların güvenliği önem taşır. Hayvancılık yapılan alanlarda ise kabloların, bağlantı kutularının ve diğer elektrik ekipmanlarının hayvanlardan korunması gerekir.
İşletme sürecinde elektrik üretim verileri ile tarımsal veriler birlikte takip edilmelidir. Ürün miktarı, kalite, sulama suyu tüketimi, toprak nemi, sıcaklık ve bakım maliyetleri gibi göstergeler, projenin iki temel amacına ne ölçüde ulaştığını ortaya koyar.
TarımGES yatırımının ekonomik boyutu
TarımGES yatırımlarının ekonomik değerlendirmesi, yalnızca kurulu güç ve yıllık elektrik üretimi üzerinden yapılmamalıdır. Geleneksel GES projelerine kıyasla daha yüksek konstrüksiyon, özel yerleşim, ilave mühendislik ve tarımsal izleme maliyetleri ortaya çıkabilir.
Buna karşılık aynı alanda tarımsal üretimin devam etmesi, çiftçinin elektrik ihtiyacının karşılanması, sulama maliyetlerinin azaltılması ve bazı uygulamalarda tarımsal faaliyetin korunması gibi ekonomik faydalar sağlanabilir.
Yatırımın fizibilitesinde şu unsurlar birlikte değerlendirilmelidir:
Arazi ve zemin koşulları,
Panel ve konstrüksiyon maliyeti,
Sabit sistem veya tracker tercihi,
Elektrik bağlantı ve altyapı maliyetleri,
Sulama ve tarımsal ekipman ihtiyaçları,
Tarımsal üretimden elde edilecek gelir,
Elektrik üretiminden sağlanacak ekonomik fayda,
Bakım, temizlik ve işletme giderleri,
Tarımsal verim ve ürün kalitesindeki olası değişimler.
Bu nedenle TarımGES yatırımlarında enerji üretim fizibilitesi ile tarımsal üretim fizibilitesinin birlikte hazırlanması gerekir. Sadece elektrik üretimini esas alan bir hesaplama, projenin gerçek ekonomik performansını ortaya koymak için yeterli değildir.
TarımGES'in geleceği: Aynı araziden iki farklı üretim
TarımGES, arazi kullanımında enerji üretimi ve tarımsal faaliyetlerin birlikte değerlendirilmesine yönelik önemli bir yaklaşım sunuyor. Özellikle güneş enerjisi potansiyeli yüksek, su stresi yaşayan ve tarımsal üretimin sürdürülebilirliğinin önem kazandığı bölgelerde bu sistemler yeni fırsatlar oluşturabilir.
Ancak TarımGES'in yaygınlaşması yalnızca güneş panellerinin tarım arazilerine yerleştirilmesine bağlı değildir. Uygun arazi seçimi, doğru bitki veya hayvan türü, sistem tasarımı, mevzuat, bakım ve işletme koşulları birlikte ele alınmalıdır.
Türkiye'de TarımGES uygulamalarının gelişebilmesi için teknik standartların, izin süreçlerinin ve tarımsal üretimin devamlılığını ölçen kriterlerin daha açık hale gelmesi önem taşımaktadır. Üniversiteler, araştırma kurumları, tarımsal işletmeler ve enerji sektörü temsilcilerinin birlikte yürüteceği pilot projeler, farklı iklim ve ürün koşullarında doğru uygulama modellerinin belirlenmesine katkı sağlayabilir.
TarımGES'in temel yaklaşımı, tarım arazisini yalnızca enerji üretimi için kullanmak değil; tarımsal üretimi koruyarak aynı alandan enerji üretmenin yollarını geliştirmektir. Bu yaklaşımın başarılı olabilmesi ise enerji ve tarım sektörlerinin ortak planlama ve işletme anlayışıyla hareket etmesine bağlıdır.
Kaynakça ve ileri okuma
Resmî Gazete: Tarım Arazilerinin Korunması ve Kullanılması Hakkında Yönetmelik – 4 Nisan 2026
Resmî Gazete: Yönetmelik değişikliği – 4 Ağustos 2026
ODTÜ-GÜNAM: Ayaş TarımGES Tesisi
ODTÜ-GÜNAM: Kayseri TarımGES Tesisi
ODTÜ-GÜNAM: Bursa TarımGES Tesisleri
Erciyes Üniversitesi S-ATP: Tarımda Yeşil Dönüşüm için Güneş Enerjisi – Tarım-FV Projesi
Türk Tarım Orman Dergisi: Geleceğin tarımsal üretim modeli: Agrivoltaik tarım – Komşuköy örneği
TENMAK: Nükleer-Güneş İş Birliği ile Enerji ve Gıda Güvenliği
SolarPower Europe: Agrisolar Handbook
SolarPower Europe: Agrisolar Best Practice Guidelines
NREL: Agrivoltaics
Bilge Şentürk: Tarımsal Arazilerin İkili Kullanımında Gelir-Gider Analizi: Türkiye TarımGES Örneği (2023)
Agronews: Türkiye'de tarım ve güneş enerjisi aynı arazide buluşuyor – Konya pilot uygulaması (27 Ekim 2026)
Ek içerik:
Türkiye'deki pilot projelerden bir-ikisiyle kısa bir teknik röportaj yaparak panel yerleşimi, ürün verimi, temizlik yöntemi ve mevzuat deneyimlerini doğrudan sahadan doğrulamak içeriği zenginleştirebilir. Canlı yayın yapılabilir. Kısa videolar çıkarılabilir. Sahadan güncel videolar istenebilir.